Miles de persoas esquecidas atópanse varadas noutra zona tapón da UE

O ano 2011 sinala o comezo duns conflitos en Siria que, en pouco tempo, tornaron nunha guerra que desprazou millóns de persoas. Coa involucración a nivel internacional de varios actores e estados, a guerra avivouse e as dinámicas viraron ben máis complexas do que cabería agardar nun mero conflito entre o Estado e os grupos da oposición. Logo de nove anos, a violencia continúa, para alén da inestabilidade no país. Durante este período, os países de Oriente Próximo, sobre todo os que abeiran Siria, foron os que máis persoas refuxiadas recibiron. Segundo ACNUR, a Axencia da ONU para as Refuxiadas, o número rexistrado de persoas refuxiadas sirias entre Turquía, Líbano e Xordania ascende a máis de cinco millóns. Isto supón máis do dobre da poboación da Galiza, malia que nin sequera inclúe esoutras persoas non rexistradas, unha cifra que se estima aínda maior.

Refuxiadas movéndose entre as medidas do estado-nación

Nos últimos anos, os países situados no sur e no sueste da Unión Europea (UE), isto é, na periferia desta, veñen declarando que as cotas e as cargas que teñen que asumir exceden por moito a súa capacidade de xestión quer financeira, quer administrativa. Italia, Grecia, o Estado español e, principalmente, Turquía, reclaman apoio e o repartimento das responsabilidades. Cómpre reparar no estado erosionado da economía destes países e, daquela, a falla de capacidade para lidar coas circunstancias. Xa que logo, convidaron os (outros) Estados da UE a participaren de xeito activo na xestión e a equipararen cos estados da periferia a distribución de responsabilidades en canto ás persoas en movemento. Dous deles, Italia e Grecia, volvéronse os puntos de entrada máis habituais polo mar tanto para persoas que proveñen de Siria como doutros lados. A ruta marítima é a preferida, pois entrar ao territorio da UE por terra é sumamente dificultoso por mor das tecnoloxías de seguridade que esta impulsa e apoia nas fronteiras e que, de feito, empecen a maioría das entradas irregulares.

No ano 2015, o número rexistrado de persoas migrantes e refuxiadas que faleceron tentando chegar a Europa polo mar Mediterráneo foi de 3771, de acordo coas estatísticas da Organización para a Migración (OIM). Ademais, consonte os seus datos, máis dun millón de persoas chegaron a Europa nese ano pola ruta marítima, o que supón cinco veces máis ca no ano anterior. Perante esa conxuntura, a UE estableceu unha estratexia para frear as entradas irregulares ou, como dixeron repetidas veces, para “resolver a crise dos refuxiados”. En consecuencia, co propósito de disuadir as entradas irregulares, sobre todo as marítimas, en marzo do 2016 a UE pechou un acordo con Turquía.

Un ‘acordo’ non tan cordo entre Turquía e a UE

En síntese, o acordo consiste en devolver a Turquía migrantes e refuxiadas que entraron ás Illas Gregas de maneira irregular e, en troca, a UE acollería o mesmo número de refuxiadas sirias que estean rexistradas e residan en Turquía. Con esta nova manobra, a UE procuraba intimidar as potenciais chegadas irregulares e compensar ás refuxiadas regularizadas que non estivesen en movemento. Moitas organizacións, como o Consello Europeo para as Refuxiadas e as Exiliadas (ECRE, polas súas siglas en inglés), criticaron en reiteradas ocasións o acordo por non só ir en contra dos dereitos das persoas refuxiadas, senón tamén en contra dos dereitos humanos.

Da banda turca, a vantaxe primordial foi o acceso a unha cantidade inxente de fondos, dispoñíbeis da man da implementación do acordo. A lóxica que opera detrás deste apoio material permite que se albisque a estratexia á que a UE recorre decote: a zona tapón. A chave está en establecer acordos con varios países do Oriente Próximo e do Norte de África para que taponen as refuxiadas e ás migrantes nos seus territorios e se free, dese xeito, o seu movemento cara os territorios europeos.

Moitas organizacións criticaron o acordo por non só ir en contra dos dereitos das persoas refuxiadas, senón tamén en contra dos dereitos humanos

Ora a economía de Turquía, ora as percepcións das sociedades turcas cara as persoas refuxiadas, foron a peor dende 2016. Aínda que o país recibiu un inmenso apoio financeiro como resultado do acordo, entre 2018 e 2019 houbo un aumento de prácticas cun impacto negativo para as refuxiadas, como a anulación de documentos de identidade e as deportacións, aínda que non son as únicas. Así mesmo, houbo cambios nas políticas referidas ás persoas refuxiadas e aos seus dereitos, que se fixeron ben visíbeis tras a súa implementación. Xa que logo, no 2019 Turquía comunicou que establecería no norte de Siria un “cinto seguro libre de actividades terroristas”, para alén dun plan para enviar a unha morea de persoas sirias alí. A viabilidade deste plan é bastante cuestionábel en tanto que o conflito continúa e que as infraestruturas do lugar están destruídas a causa da violencia prolongada, o que pon en dúbida a posibilidade de ofrecer unhas condicións de vida dignas. Por riba, mesmo antes do acordo coa UE, Turquía manifestara varias veces que abriría as súas fronteiras do noroeste e permitiría o paso das persoas en movemento cara a Grecia e Bulgaria. En febreiro do 2020, ollamos como o Estado turco facía efectivas estas declaracións.

A fronteira, unha barreira unilateral

Na guerra civil de Siria, logo, involucráronse diversos países e, após xaneiro do 2018, a intervención de Turquía no só virou ben explícita, senón que se intensificou mediante operacións militares. De avanzarmos cara acontecementos máis recentes, o ataque das forzas aéreas rusas do pasado 27 de febreiro sobre as tropas turcas en Siria, no que mataron varios soldados, desencadeou unha crise política.  Deseguida, o voceiro do AKP, partido maioritario no parlamento, declarou que “Turquía ía deixar de conter as refuxiadas” e anunciou que o país abrira as fronteiras con Europa e non ía frear á xente que se dirixira cara alí. Dende esa manifestación ata o día de hoxe, distintos actores políticos, sobre todo Grecia, afirmaron que o acordo entre Turquía e a UE se disolvera, xa que Turquía non cumpría co seu deber: conter ás refuxiadas e impedirlles o paso cara Europa. Así, Grecia anunciou axiña que suspendía o dereito ao asilo durante un mes, unha resposta inaudita moi criticada dende entón por organizacións coma ECRE por denegar, de novo, un dereito básico. Daquela, en que situacións se atopan as refuxiadas, afectadas polas políticas cambiantes durante anos? Mais, en particular, cales son as súas circunstancias logo de que Turquía abrira as fronteiras con Bulgaria e con Grecia?

A maioría das persoas estaban a desprazarse porque non podían subsistir en Turquía. A procura dunha vida mellor é, pois, un denominador común

Tras da declaración, a mobilidade comezou deseguido. O 28 de febreiro, ben cedo, persoas refuxiadas e migrantes de diferentes nacionalidades –principalmente de Iraq, de Afganistán, de Siria e dalgúns países do continente africano– arrancaron cara ás fronteiras do noroeste turco. Múltiples informes feitos no terreo por académicas e por  varias ONG destacan a ampla diversidade, en termos demográficos, das persoas que se atopan na contorna da fronteira, entre as que se achan, tamén, bebés e crianzas. Os informes no terreo –logo de conversar coas refuxiadas– conclúen que un dos factores que motivou este movemento tan apurado foi que, agora que as fronteiras estaban abertas, pensaran que poderían cruzalas cara a Grecia ou cara a Bulgaria. Mais ningún destes Estados demorou en intensificar, e de xeito extraordinario, a seguridade en cadansúa fronteira, recibindo, ademais, un apoio notábel da Axencia Europea da Garda de Fronteiras e Costas (Frontex).

Neste intre, cómpre reparar na utilidade e na relevancia que se lles foi atribuíndo ás fronteiras de Turquía que lindan con países da Unión Europea. Na academia, numerosos artigos sobre as políticas da UE sinalan que a liberdade de movemento e de circulación nesta, así coma a transparencia das fronteiras internas, perduran na práctica só a cambio de evitar o libre movemento das outras, das persoas de fóra cara a dentro da rexión. Xa que logo, reforzan as fronteiras nas periferias decote, na procura dunha seguridade infalíbel. Nos últimos acontecementos,  Grecia gozou do recoñecemento de actuar como o “escudo de Europa”. Un escudo para defendérense das persoas en movemento que buscan unha vida digna. Namentres as barreiras medran dun lado da fronteira, comezou unha espera máis ben ambigua das refuxiadas e das migrantes nas entradas das fronteiras de Grecia e Turquía, a zona tapón. O concepto de zona tapón xorde de novo –agora cun senso literal e non metafórico– e opera dun xeito aínda máis integral.Días despois, segundo varios comunicados, achegáronse á fronteira decenas de miles de persoas –e algunhas delas puideron cruzar–. Algunhas ONG e iniciativas, coma Support to Life (STL), unha ONG local que traballa con persoas refuxiadas, expuxeron nun comunicado de prensa algunhas das razóns polas que estas persoas se están a desprazar, como a pobreza, os conflitos relacionados coa cohesión social, a exclusión social e a imposibilidade ou a dificultade para acceder aos servizos en Turquía. Ademais, outros informes, realizados a partir de entrevistas no terreo, sinalaron que a maioría das persoas estaban a desprazarse porque non podían subsistir en Turquía.A procura dunha vida mellor é, pois, un denominador común; o principal obxectivo non é vivir en Grecia nin en Bulgaria, senón continuar o camiño cara outros países europeos cun estado de benestar e cunha economía sólidos. Segundo as devanditas entrevistas, só unha pequena parte ten como propósito xuntarse con familiares en Europa, algo que lles foi imposíbel ata o de agora por mor dos visados ou doutras regulacións de tipo burocrático.

Moitas ONG salientaron en varias ocasións que esa asistencia non abondaba, algunhas persoas tiveran que facer cola durante nove horas para comeren.

Daquela, que está a acontecer nese espazo desolado intermedio? Ao principio, as persoas non contaban con tendas nin con ningún outro equipamento co que abeirarse. STL comunicou que varias ONG e organizacións internacionais enviaran axuda humanitaria, entre a que se incluían cueiros, compresas, xabón, auga, comida e cobertores. Porén, moitas das ONG salientaron en varias ocasións que esa asistencia non abondaba, ademais do inaccesíbeis que resultaban cuestións fundamentais; por exemplo, algunhas persoas tiveran que facer cola durante nove horas para comeren. Dadas as circunstancias, algunhas refuxiadas volveron a Turquía, mais outras ficaron nesa zona, pois a maioría delas non tiñan un lugar ao que volver nin a posibilidade de acadar un estándar mínimo para unha vida digna se o facían.

Logo dos primeiros días, esa zona fronteiriza virou nun pequeno “campo” rodeado por forzas de seguridade turcas do que só se pode entrar e saír a través de puntos de control. Dende o primeiro día, os esforzos de Grecia para disuadir a mobilidade mediante gas lacrimóxeno e balas de plástico resultaron en múltiples persoas feridas e mortas, como apuntan varios informes. O Estado grego desmentiu tal. Doutra banda, Amnistía Internacional condenou estas prácticas, así como o peche das fronteiras, mais mantívose firme no repudio ao acordo entre Turquía e a UE. Así mesmo, Human Rights Watch denunciou torturas por parte das forzas de seguridade gregas. Cómpre reparar que as prácticas que veñen denunciando supoñen a violación do dereito á vida. Por riba, foron numerosas as agresións aos campos de refuxiadas durante este período, como informou SOS Racismo. Alén diso, algunhas persoas conseguiron cruzar a Grecia atravesando o río Evros, que separa a esta de Turquía, mais moitas delas foron devoltas. Fóra da zona tapón, varias tentaron cruzar ás Illas Gregas polo mar Exeo, mais tanto as forzas de seguridade gregas como Frontex impediron o seu avance, mesmo arremetendo contra as embarcacións para que afundiran, algo que tamén denunciou SOS Racismo. No entanto, algunhas persoas conseguiron chegar ás Illas Gregas, sendo unhas delas rescatadas e/ou devoltas ás costas turcas e outras mortas no mar. 

Fronteira de Turquía con Grecia (Fonte: Wikimedia)
Vidas pares, mais algunhas esquecidas

Namentres, o brote do coronavirus (COVID-19) avanzou en Europa. Os primeiros casos en Grecia confirmáronse o 26 de febreiro e, de seguido, xusto antes de  que se comezara a orquestrar a zona tapón, o primeiro ministro grego Kyriakos Mitsotakis manifestou que debían precaver as olas migratorias que viñan de Turquía, argüíndo que a chegada de persoas supoñía a chegada de casos de COVID-19.Turquía tivo os primeiros casos antes de mediados de marzo; ao longo deste mes, os casos aumentaron de xeito exponencial en ambos os dous países. Aínda que as persoas continuaban varadas na zona tapón, os medios enfocáronse unicamente no brote vírico, esquecendo a situación delas. Por riba, a mediados de marzo, Turquía pechou as fronteiras debido á COVID-19, mais permitiu o retorno das persoas que se atoparan na zona tapón.

O 21 de marzo, as observadoras no terreo estimaban que quedaban entre tres e cinco mil persoas alí; unha semana antes, as estimacións acadaban as dez mil persoas. Ao pecharen a fronteira, quen queira volver a Turquía ten que facelo en autobuses regulados polo propio Estado. Se ben existe un xeito para volver, de non querer facelo, a agarda é a única saída. Malia a diminución, unha podería preguntarse por que as persoas fican na zona tapón. Segundo os informes, unha das razóns é que emprenderon este camiño logo de pecharen e deixaren casas e comercios; outras nin sequera foran quen de se instalaren. De acordo coas investigacións que realizou Hak İnisiyatifi, unha organización de dereitos humanos que traballa con varios grupos vulnerábeis en Turquía, as entrevistadas argumentan que, de non resistiren para atravesar a fronteira agora, no futuro terían que lles pagar miles de euros aos traficantes se quixesen tentar pasar por esta ruta. E, de ser o caso, para aforrar terían que traballar en Turquía durante anos nunhas condicións moi precarias.

Co brote do virus polo medio, plataformas de solidariedade coas persoas migrantes, desde Turquía a Alemaña, denunciaron a situación urxente das persoas que se atopan na zona tapón, vivindo nunhas condicións moi deficientes e sen acceso aos recursos de hixiene básicos, como a auga potábel. As plataformas recalcaron que esta poboación é das máis vulnerábeis perante o virus. Finalmente, o 27 de marzo a zona foi evacuada para previr a propagación da COVID-19. Miles de persoas refuxiadas foron trasladadas e postas en corentena en centros de detención en nove provincias turcas. A capacidade dos centros de detención é dunhas 20 000 persoas; xa que logo, coa chegada de miles de persoas a uns centros que xa estaban ateigados, de propagarse o virus a situación poderíase tornar ben crítica. As condicións nos centros son moi precarias e varias ONG, como, por exemplo, Mülteci-der –unha organización local que traballa con migrantes e refuxiadas– esixiron que a detención debería sempre ser a última alternativa, sobre todo no caso de que se propague o virus rapidamente; as persoas postas en corentena nos centros de detención fican, na realidade, moi expostas ao virus.

Todas as persoas somos migrantes, xa fixéramos, fagamos ou vaiamos facer algunha travesía.

Doutra banda, cada estado-nación establece medidas diferentes para frear o contaxio, mais as persoas refuxiadas e migrantes quedan fóra da súa prioridade ou do seu interese. Este feito evidencia de novo que os estados perciben a estas persoas coma poboación excedente. Ao contrario, nacións e pobos poderían sentir empatía coas refuxiadas e migrantes por medio das historias de migración de seu, ou mesmo das travesías nas que queiran embarcar agora. Daquela, este artigo é particularmente ben próximo e significativo para un territorio coma Galiza, chea de historias de migración –incluso entre continentes– durante séculos. As fronteiras abren e pechan; os virus veñen e van, mais o que de verdade deberiamos temer é o racismo e a hostilidade cara as persoas migrantes, institucionalizados de xeito palpábel baixo o sistema do estado-nación. Todas as persoas somos migrantes, xa fixéramos, fagamos ou vaiamos facer algunha travesía.

21 Comments on “Límites ao movemento das persoas e á igualdade”

Deixa unha resposta

O teu enderezo electrónico non se publicará