Nun Lugo rural e profundamente absorto na relixión, unha faísca de revolución fixo tremer aos poderes fácticos durante dous días.

Para falar do ano 1918, moitos labregos e labregas luguesas dicían: “iso foi no ano da noite dos xamóns”. O mesmo ano no que terminaba a Primeira Guerra Mundial e se firmaba o Tratado de Versalles. EEUU situábase como a primeira potencia económica mundial. En Rusia, tras o triunfo da Revolución, o novo Estado comunista tiña que facer fronte á oposición —nacional e internacional— nunha Guerra Civil. No Estado español, a sangría humana e económica da Guerra de África e a crise económica provocada pola Gran Guerra xunto coas revoltas populares desvelaba a decadencia do sistema “democrático” da Restauración. Logo duns anos, o Estado promovería medidas autoritarias para frear esa situación optando pola vía italiana, o fascismo.

Pois si, un ano tan axitado, deses que podemos chamar “históricos”, na nosa provincia foi lembrado dese modo. Ou, polo menos, así nolo fai saber Ánxel Fole. Pero, que foi iso da noite dos xamóns? Por que algo que parece en si tan anecdótico puido ser un fito histórico para a poboación lucense durante anos?

A resposta é complexa e nela hai múltiples factores. Moitos evidentes, outros sen estudar. Pero neste artigo o principal obxectivo é facer un relato —nunca mellor dito— deses feitos que durante dous días estremeceron a cidade de Lugo. Como se se tratase dunha vagada polar ao paso polo nordeste, provocouse un estoupido case revolucionario que puxo a nosa pequena cidade ao bordo dun Petrogrado ou dunha Barcelona nos seus momentos de máis violenta efervescencia, con todo o grao épico e esperpéntico que pode haber en calquera revolta popular que se preste. Nun Lugo rural e profundamente absorto na relixión, unha faísca de revolución fixo tremer aos poderes fácticos durante dous días. Sen máis revoltas, procedamos a relatar aquelas xornadas de agosto, hoxe esquecidas e noutros tempos tan lembradas.

Poñamos que ía calor. Así debía de ser aquel 26 de agosto de 1918. Posibelmente durante todo o verán o tempo fose caloroso e seco, pois sabemos que as colleitas eran malas. Todo escaseaba e iso víase ben na cidade que servía de nó comercial de produtos agropecuarios para gran parte da provincia. Á parte diso, desde había varios meses a gasolina rareaba, polo que cada vez os desprazamentos se facían máis prohibitivos e, con eles, as mercadorías e os produtos de primeira necesidade.

Porén, non todo o mundo estaba mal parado; sempre hai alguén que se beneficia do mal das demais. E, por iso, esa tarde de agosto no campo da feira, o Centro Obreiro de Lugo, de filiación socialista, convocou unha manifestación para exixir medidas políticas reais que acabasen con quen especulaba. Estas personaxes, que logo da Guerra Civil serían coñecidas como “estraperlistas” e na actualidade fan de próceres do capital internacional, eran naquel tempo persoas que se enriqueceran co comercio ou que tiñan pequenas empresas en Lugo e que se dedicaban a almacenar e a especular cos prezos dos produtos de primeira necesidade.

As revoltas ou os motíns de subsistencia eran moi comúns polo menos dende a Época Moderna. En Lugo vivíranse varios anos de fame ao comezo dese mesmo século; o que se cadra era orixinal é o probábel contexto económico e político.

Acaso esta inxustiza non fose o único detonante para cabrear tanto a aquelas xentes. As revoltas ou os motíns de subsistencia eran moi comúns polo menos dende a Época Moderna. En Lugo vivíranse varios anos de fame ao comezo dese mesmo século; o que se cadra era orixinal é o probábel contexto económico e político. Por unha banda, esta crise non era soamente causa de malas colleitas e dunhas prácticas económicas antigas. A maior relación e complexidade da economía a nivel mundial facía que Lugo estivese cada vez máis conectado co devir dos acontecementos económicos e políticos da Gran Guerra, algo que era anecdótico en décadas anteriores. O capitalismo estaba consolidándose de maneira abrupta en poboacións onde convivían os usos medievais de explotación socioeconómica coas transformacións traídas pola Segunda Revolución Industrial. Por outra banda, as ideas emancipadoras tamén viaxaban polo mundo. Poida que o exemplo ruso, sumado ao intento en gran parte do Estado español de reverter o réxime constitucional tan só uns meses antes, servisen de base a algunhas das persoas participantes desta manifestación. Polo menos, nalgunhas das súas faixas aparecerían mensaxes de “República”, xunto doutras máis globais como “Xustiza”, amais desoutras concretas como “Abaixo os acaparadores”.

Volvendo ao punto onde estabamos, naquel campo chegáronse a xuntar unhas 2000 persoas. Logo dun mitin no que se atacaba ao Goberno por permitir que se fixesen grandes fortunas á conta da fame do pobo, comezou unha marcha pacífica polas rúas da cidade entre consignas e cantos reivindicativos. Como calquera das manifas que se convocan a día de hoxe en Lugo.Xusto cando a comitiva se dirixía ao Goberno Civil para exixir a prohibición de exportar produtos básicos —patacas, castañas, fariña e carne en salgadura, entre outros—) algo ocorreu. Un mozo sentou o precedente e lanzou unha pedra contra un almacén da rúa Armanyá. Como se dunha epifanía se tratase, moita xente seguiu a este rapaz rompendo cristais, forzando portas de garaxes e asaltando grandes comercios, almacéns, fábricas de fariña ou bazares de roupa. Dende San Pedro até o barrio da Ponte, Lugo era un motín, un sálvese quen poida no que a xente pillaba o primeiro que atopaba, sobre todo, xamóns. Tamén se aproveitou a situación para lanzar pedras sobre a casa do presidente da Cámara de Comercio, símbolo carismático daquelas persoas que, ao especular, alimentaran de carraxe a gran parte da poboación. 

Un mozo sentou o precedente e lanzou unha pedra contra un almacén da rúa Armanyá. Como se dunha epifanía se tratase, moita xente seguiu a este rapaz rompendo cristais, forzando portas de garaxes e asaltando grandes comercios, almacéns, fábricas de fariña ou bazares de roupa.

Unha muller que tiña colocadiños no seu portal os xamóns que viña de roubar, queixouse a viva voz de que lle roubaran a ela. Outras persoas levaron golpes e desfixeron a roupa ao esvararen co arroz ciscado polo chan por mor dos sacos rotos. As rúas e ruelas estarían varios días enfariñadas e cheas de cristais escachados. Dende as casas, a xente “de ben” non daba creto a tal violencia: “¡Ay, Dios mío!”, “¡Que alguien haga algo!”.

E fixérono. Apenas unhas horas despois, o Goberno civil declarou o estado de guerra na cidade. Convocáronse as tropas do rexemento de Zamora que estaban no cuartel San Fernando, quen colocaron reténs no Concello, en Santo Domingo e no propio cuartel. Tamén se mobilizou á Garda Civil a pé e a cabalo, quen controlaría a estación de tren e os apeadoiros como o de Laxosa (O Corgo). Todo o escenario podería ser o comezo dunha loita épica de barricadas que resultase nun relato moi vivido da loita urbana, mais o único que nos indican as fontes é que os disturbios duraron toda a noite até a entrada a madrugada. Non se rexistraron máis danos que os dos estabelecementos, “terríbeis” para os poucos burgueses que ficaron sen faladoiro no Círculo por unhas horas. Nas hemerotecas soamente se rexistra un ferido de bala durante a folga. Posibelmente, non se contabilizaron os paus que recibiron.

Unha vez aniquilada a resistencia e “pacificada” a cidade, comezaron os rexistros polas casas e a busca de culpábeis. O presidente do Centro Obreiro, o señor Lamas, foi axiña ao Goberno civil para defender as persoas afiliadas e desvinculalas dos tumultos: “Son pacíficas, nada que ver con esoutras violentas”. O certo é que nos rexistros non se encontra ren: todo o mundo calou e se tapou. As persoas que vivían da especulación non conseguiron recuperar as mercadorías e os poderes públicos descubriron que non todo valía, nin sequera en Lugo.

O certo é que nos rexistros non se encontra ren: todo o mundo calou e se tapou. As persoas que vivían da especulación non conseguiron recuperar as mercadorías e os poderes públicos descubriron que non todo valía, nin sequera en Lugo.

Formouse unha Xunta de Subsistencia para controlar os prezos, unha medida que non funcionaría. Quizais, a única forma de calmar os ánimos foron os xamóns e as outras viandas gardadas nalgunha parte das casas da maioría da veciñanza lucense e, sobre todo, a aparición no outono dese ano dunha gripe atroz que sería coñecida como “El soldado de Nápoles”. O nome nada tiña que ver coa Gran Guerra que terminaba neses meses, senón cunha zarzuela de moda que dicía así:

Soldado de Nápoles me quiso mi suerte. / La gloria romántica me lleva a la muerte. / No digas tu cántico, / que aviva mi pena; / si muero queriéndote, / ¡qué muerte tan buena!”

Que lonxe e que cerca estamos agora do Lugo de fai cen anos.

Deixa unha resposta

O teu enderezo electrónico non se publicará