A vida de Enriqueta Otero foi un exercicio a prol da liberdade e do antifascismo. Primeiro desde a escola, como mestra; logo na fronte da Guerra Civil; despois na resistencia antifranquista que a levou á prisión. Após dúas décadas entre reixas, volveu a un mundo ao que nunca chegou a se acostumar.

De Enriqueta Otero pódese falar como mestra, enfermeira, guerrilleira, comunista, labrega, combatente, feminista… Facetas vividas todas con igual intensidade por unha muller que, segundo as súas propias verbas, sufriu unha intesa busca e captura durante a ditadura. “O fascismo deume unha importancia que non tiña. Eu creo que a miña, e podo demostralo, foi a persecución máis intensa que houbo en España”. Tal foi así que pasou case dúas décadas nos escuros cárceres franquistas.

Naceu en 1910. Era filla do Ribón, un desafogado labrego da parroquia de Santiago de Miranda (Castroverde), onde Enriqueta pasaría os seus últimos días, tal e como conta Letras armadas, unha completísima obra biográfica de Ángel Rodríguez Gallardo. Foi a terceira de sete irmáns entre os que houbo de todo. Dende un que morreu como membro da División Azul a dous exiliados en Perpiñán (Francia): Eugenio e Marcelina, aos que recorrería nos anos do presidio.

Estudou bacharelato no lugués Colexio da Milagrosa grazas ao seu tío, o sacerdote Domingo Presas. Aló tentou refuxiarse décadas despois, cando era perseguida pola policía debido á súa militancia. Ao tempo formouse como mestra na Escola Normal. O rural e as mulleres foron os seus alumnos preferidos. Xa daquela amosou carácter. “Vostede é unha bolchevique!”, espetoulle a directora do centro logo de defender Enriqueta que “a escola única debía atender ás capacidades e non ao poder dos cartos”.

Sempre se declarou comunista, feito que a levou a sufrir tamén as loitas internas do bando republicano

Con 18 anos, en tempos do convulso reinado de Afonso XIII, solicita praza. É enviada a San Cosme de Barreiros, onde lle quixeron regalar unha casa polo seu bo traballo. Coa proclamación da Segunda República, exerce como interina na Fonsagrada. Dicían que era “a persoa máis beata do mundo” e que chegou a organizar unha asociación de Fillas de María. De diferentes xeitos, a relixión e a política mesturáronse na súa vida. Saca as oposicións no 1933 e tres anos despois obtén praza na Escola de Párvulos de San Esteban de Gormaz (Soria), que reclamará despois de sair de prisión, xa que nunca chegou a ser desposuída oficialmente. Consegue unha bolsa de ampliación de estudos para o Colexio Nacional de Xordomudos de Madrid. Ao pouco, en 1936, gaña as eleccións a Fronte Popular, á que se achega ideoloxicamente. O abrazo co marxismo durará para sempre: “Mentres quede un rescaldo de vida, utilizareino para favorecer a sociedade, xa que ese é o ideario máximo de todo comunista”.

O 6 de abril de 1935 casa co avogado José Teijón Laso. Xa dende o comezo existe entre eles desconformidades ideolóxicas (el era de Unión Republicana). Coa guerra sepáranse os seus camiños. Teijón casouse logo en segundas nupcias e foi acusado de bigamia. Soubo entón que Enriqueta seguía viva. Co estoupido do conflito, ela ponse ao servizo da Sección da Administración de Ensino de Madrid. Chegan a metela nunha checa, a causa do estado de psicose que se desatou. O motivo: o seu “sospeitoso” pasado relixioso. Atópanlle varios certificados de coñecementos sanitarios que fan que pase a traballar no Hospital de Carabanchel, até que este é tomado polos sublevados. Trasládase logo ó Hotel Palace, no que se monta outra clínica. “Aquí manda en todo: tennos dominados unha muller”, chega a dicir o xefe de servizo do mesmo.

‘Pilarita’ Primo de Rivera en Lugo

Formou parte da 1ª Brigada Mixta, comandada, entre outros, por Enrique Líster. Logo enrolouse na 46ª División de Valentín González El Campesino, da que chegou a ser comandante. Foi unha das máis activas nas Milicias de Cultura, un corpo de mestres nacido para alfabetizar a tropa. “Estudar é tan preciso coma comer e traballar”. A seguir, fixo parte dos Lugares de Repouso, onde se recuperaban os soldados convalecentes. “Saían sabendo o que era o marxismo e o capitalismo e as razóns da súa loita”. Nestes sanatorios, para alén de se recuperaren, os combatentes recibían aulas e xerábase debate entre eles, “e así evitabamos que se dispersasen e, no peor dos casos, que moitos colleran venéreas”.

Fuxiu de Madrid a Lugo cun carné da Falange e chegaron a confundila coa irmá de José Antonio Primo de Rivera

En maio do 1937 faise cargo dunha gardería en Alacante, unha das que acolleu máis de 4.000 nenos que quedaron orfos ou que tiñan os seus pais na fronte. Pouco antes da fin da guerra volve a Madrid. O conflito entre as diferentes faccións republicanas colle a Enriqueta polo medio. Tal é así que chegan a saquearlle a casa. En ningún caso aceptaba a paz negociada. É detida polos socialistas do Consello Nacional de Defensa cando arengaba á poboación madrileña subida a un tanque. Todo isto non fixo máis que reafirmala na súa condición de comunista nun clima de revanchismo político. Pouco antes da toma de Madrid, un membro da Federación de Traballadores do Ensino consegue sacala do cárcere “polo seu valor para o partido (PCE)”. Búscanlle papeis para que fuxa para o exilio polo Levante. Negouse en rotundo. “Tiñamos que reconquistar España en seis ou sete anos para devolverlle a legalidade republicana”.

Coa fin da guerra comeza unha intensa persecución. Móvese cun carné de falanxista e así é quen de marchar a Lugo. Faino en tren. Confúndena con Pilarita Primo de Rivera, a irmá de José Antonio, fundador da Falange, algo que ela mesma confesa pasados os anos e que evidencia a súa sorna e valentía. E volveu topar coa igrexa. E para ben, de novo. O párroco da Nova, Manuel Gómez Díaz, agochouna na súa casa. Era tamén de Castroverde. “Ao chegar á Galiza dixen: nada de entregarme ou marchar para o estranxeiro. Como entón se propugnaba a loita violenta, andei anos na guerrilla até que a traizón se meteu no medio e caín”. Convértese nunha nómada en terra propia. Móvese por varios concellos, entre eles Becerreá ou Chantada. Son zonas politizadas. Comeza entón a organización da resistencia antifranquista, da que ela é referente.

Caída, prisión e illamento

En 1946 cae por completo a organización comunista de Lugo. O 9 de febreiro deteñen a Enriqueta. Foi unha captura de película, como todas as persecucións que a teñen como protagonista. Conseguen interceptala logo de varias cartas que intercambia co seu namorado, José Vicente Rodríguez, a quen tamén capturan. Chegan a pórlle o seu corpo diante, a piques de expirar, cando xa está presa. Dan con ela no 102 da Avenida da Coruña. Consegue escapar do inmóbel pero intercéptana no Agro do Rolo, onde despois de recuperada a liberdade pide que fagan unha escola “porque aquela terra estaba manchada co meu sangue”. Nun intercambio de disparos acértanlle nunha perna. Ráchanlle a roupa e arrástrana. Elvira Herrera, do Colexio da Milagrosa, tenta interceder por ela, así coma o Doutor Varela, director do Hospital de Lugo. Evitan que a maten, pero comezan unhas torturas que se manterán ao longo de todo o presidio. “Dábanme unhas malleiras tremendas. Atopábame tan mal que prefería que rematasen comigo dunha vez”. Acabou con medio corpo enxesado, o que lle impedía deitarse para descansar, aínda que a escaiola fíxolle ás veces de coiraza.

Na súa captura cae parte do arquivo do PCE de Lugo, que tiña no seu poder. Importante información sobre a militancia que permite outras detencións posteriores. Algúns acúsana de neglixente e traidora, unha etiqueta inxusta que non logrará quitar de todo até os últimos días, malia todos os padecementos. É unha figura mediática polo seu pasado e militancia. Tal é así que a BBC e a Radio Pirenaica piden a súa liberación. O 6 de marzo é xulgada por rebelión militar e actividades comunistas, entre outras causas. Decretan prisión incondicional. “Foi unha equivocación de mulleriña”, alude a súa defensa, un avogado de oficio dun proceso case teatral. Líbrase de morrer aforcada, de novo pola presión internacional: “Foi tremenda. Conseguiron que se conmutase a miña pena de morte. Interviu até o Vaticano, e da noite á mañá convertínme na heroína do pobo galego”.

No presidio comprometeuse cunha folga de fame que a levou a ser unha das últimas presas políticas en recuperar a liberdade

No 1946 comeza o periplo carcerario de Enriqueta. En outubro vai parar ao penal de Segovia. Malia non ser o máis cruel, a escaseza era terríbel. As mulleres tiñan que gardar trapos baixo o mandil para a regra. Algunhas mesmo deixaban de menstruar. Facía moito frío. A Enriqueta entumecíanselle as mans até o punto de non poder escribir as cartas coas que se comunicaba co exterior. Misivas fiscalizadas, lidas en alto polos cregos do presidio. Isto permitiu elaborar un xénero propio con dobres sentidos e nomes en clave. Até se adulaba os censores para facilitar os envíos. As presas conseguían algún carto facendo uniformes militares ou manualidades, entre outras actividades. En xaneiro de 1949 prodúcese un feito que mudará o seu devir. 

Unha avogada chilena visita o presidio para saber como viven. Os rexentes do centro reforman parte do mesmo para un lavado de imaxe. Pero as reas políticas póñense en folga de fame, o que empeora aínda máis a súa condición e relégaas a celas de illamento. Impídenlles facer parte da vida do cárcere con todo o que iso supón. Como castigo definitivo, no 1951, as presas políticas que fixeran o paro son trasladadas ao penal de Guadalaxara. O plantel deste “tiña unha estela de malos tratos. Todo estaba permitido aló. Podíase aplicar calquera método de castigo. Zumegaba humidade e había ratas tan grandes coma coellos como única compaña. Habitacións pequenas con sete liteiras para catorce mulleres sen ventilación e con retretes atascados polas materias fecais”. No 1960 desmantelan o penal. Daquela xa só quedan 28 presas políticas no estado, entre elas Enriqueta. Non é libre até o 1965, malia que pide a revisión da pena en varias ocasións. Mesmo acaba ingresada nun psiquiátrico varias tempadas polo desgaste mental.

Cando por fin sae, acóllea a súa cuñada en Madrid. Pasa un tempo tamén cos seus irmáns en Perpiñán. Pero non atopa o seu sitio. Sucédelle coma a moitos reclusos. Vive unha realidade descoñecida, atrapada nas súas propias paranoias. Sente que a perseguen, e isto provoca que a atropelen dúas veces. Logo de recuperar varias das terras que foran da súa familia en Castroverde, volve á casa. Constrúe un fogar de dúas alturas, estrambótico, sen ter nin idea de arquitectura. Cae ao pouco. Substitúeo por outro coas fiestras cativas, angosto, a semellanza da cadea. Amosa o medo que aínda tiña á liberdade. Conseguiu en outubro de 1974 que a repuxesen no seu posto de mestra logo de moitas voltas. “Non puideron comigo. Armouse un grande barullo co meu caso. Machucáronme pero non me venceron”. Pasou polos Servizos de Inspeción da EXB. En xullo do 1976 foi enviada a Doncos (As Nogais), onde permaneceu até a súa xubilación nos 80.

Silveiras e relixión

Entretanto comezou un feixe de proxectos, a maioría inconclusos. Non había quen lle seguise o ritmo. Nin antes nin despois da ditadura. Un dos destacados, O Carriño, unha escola itinerante que imitaba as Misións Pedagóxicas da Segunda República. Coa chegada do ensino obrigatorio perdeu parte do seu contido, xa que a base era alfabetizar a poboación. Enriqueta non deixou de denunciar a docencia. “Hai que combater a titulite. Como? Dando un pulo ás formacións profesionais, ensinando ao alumno a usar as mans, facendo persoas analíticas e creadoras, porque a intelixencia non está só nos coñecementos universitarios, senón naqueles que permiten ao home ser home. Poden obterse moitos títulos e ser un perfecto analfabeto ou non ter ningún e ser intelectual”. 

Construíu en Miranda unha Casa da Muller para facer unha proposta feminista en tódolos ámbitos. Chamoulle Cándida na honra da súa nai. Mais o proxecto quedou inacabado. Nos seus últimos anos criticou fondamente as esquerdas contemporáneas, dicindo que “grazas a nós, eles pódense pavonear cun carné no peto”. Sentiuse abandonada polo partido e polos compañeiros. Afectada pola trombose dende 1984, e logo dun cadro de pneumonía, acabou os seus días no Hospital San José de Lugo, onde morre no derradeiro día de outubro de 1989 aos 79 anos de idade. Entérrana onde naceu, envolta na bandeira repubicana. Ela quixo que botasen os seus restos nunha silveira, sen acto relixioso, pero non o permitiron as leis de sanidade. Languidecía tamén daquela o bloco socialista, no que ela tanto confiara, co Muro de Berlín perdendo calquera equilibrio.

O seu caso foi radiado e denunciado pola Radio Pirenaica ou a BBC, e até o Vaticano intercedeu para que lle conmutasen a pena de morte

Finou ese mesmo ano La Pasionaria, con quen a compararan ben veces. Nela puido inspirarse para o nome que usaba nas guerrillas: María das Dores. Mais a diferenza de funerais foi abismal. Un populoso e outro relixioso na Galicia húmida dos 80. Unha morte, como lembra Rodríguez Gallardo no libro citado no comezo deste artigo, “acorde a unha persoa que viviu afastada socialmente nos seus últimos vinte anos. Acorde a unha persoa que creu nun mundo máis xusto pero que para defendelo recorreu en exceso aos insultos e á paixón. Unha morte acorde cunha persoa que proclamou, sempre en clave política, o orgullo irrenunciábel polas súas ideas nun cóctel no que se mesturaban teses republicanas, ideas estalinianas e influencias cristiás. Unha morte acorde cunha persoa de cuxas propostas e iniciativas pouco máis queda que unha lembranza dubidosa e distante na memoria colectiva dos seus paisanos. Unha morte acorde cunha persoa que nunca renunciou ao entusiasmo co seu ideario como único compromiso válido para sobrevivir na marea da derrota”.

Deixa unha resposta

O teu enderezo electrónico non se publicará