O sistema que destrúe a terra antes de queimala

Hai xa máis dunha década que o chamado “Novo Cinema Galego” explora outros xeitos de ser, estar e mirar o mundo. Lonxe do costumismo estereotipado ou as narrativas exotizadoras, este tipo de cine artesanal busca activamente a súa propia linguaxe, independente dos parámetros de produción industriais. Esta subxectividade implica unha certa experimentación coa linguaxe cinematográfica, unha aposta por expandir eses temas, esas miradas, esas existencias… En definitiva, un intento de estender o maltratado imaxinario galego. Nese contexto situámonos ao ver O que arde (Oliver Laxe, 2019).

A pesar de que a película cumpre con certos tópicos deste cine (mirada etnográfica ou documental, contemplativa e ambientada no rural), a primeira secuencia xa anuncia novas e complexas sacudidas emocionais. O fragmento consiste nunha corta nocturna de eucaliptos (onde non son circunstanciais nin a nocturnidade nin a despersonalización da destrución en forma de maquinaria autómata) que termina abruptamente co encontro accidental dunha grande árbore autóctona “incortábel”. O monstro de metal apágase ante esa personalización daquilo que xa non existe: un bosque. Esta é unha película de ausencias.

A premisa é sinxela: Amador, preso por piromanía, volta á aldea tras pasar pola cadea. Aí comeza a exploración deste lugar e os seus habitantes, un ecosistema que foi sufrindo tantas perdas ao longo do tempo, algunhas máis sutís que outras (resulta tarefa imposíbel nomear un problema que xa é estrutural). E é aquí onde acerta O que arde, é dicir, en asomarse a unha realidade física, mais tamén ao intanxíbel dela. Esta partición estética entre o persoal e o colectivo pode ser a aposta máis forte da cita.

A primeira parte do filme escarva nas identidades dos personaxes e nos vínculos entre eles, chea de imaxes de gran forza e introspección, case físicas, que nos mergullan en longas tempadas de choiva (o clima é un dos personaxes principais), frugais encontros cos veciños e outros momentos de enorme beleza en que os silencios son intraducíbeis e numerosos. O problemas estruturais están aí, Amador vainos revelando discretamente nas súas austeras conversas: o turismo rural, os eucaliptos, o extractivismo, a falta de opcións, o illamento… Como se constrúe a vida así?

Entón prodúcese o incendio que rompe con todo este tecido argumental para dar comezo á segunda parte, adicada ao “intanxíbel”. Adentrámonos no histórico, na posta en escena do colectivo, daquilo que transcende a anécdota persoal. Alén da narrativa e do “quen foi”, o lume termina con todo, sen concesións. Non é liberador, senón identificador: a violencia estrutural móstrase así en toda a súa magnitude. O que arde refírese a esa pantasma que acaba coa vida nas aldeas, nos montes, e que é tan complexa e omnipresente que é máis sinxelo culparnos entre nós que pórlle nome ao innomeábel, isto é, ao propio sistema que destrúe a terra antes de queimala.

Agárdanos nun cruce da estrada entre O Corgo e a Pobra de San Xiao, baixo un paraugas e cun chaleco reflector. Cando a recollemos, guíanos á cafetaría dos seus veciños, preto do río Chamoso. Cóntanos polo camiño a súa orixe: seus pais, migrados en Cuba, decidiron voltar durante a II República, en 1934. Non se esperaban o que viría despois. Neste lugar e neste contexto nace Benedicta. Recorda con cariño a biblioteca de seu pai, onde encontraría referentes tan dispares como Tolstoi, As Ruínas de Palmira ou Os Misterios da Inquisición española.

Comenta que “Galiza non me quere, pero que non lle toquen un pelo á miña Galiza”. E coa mesma reafirmábase en Cannes bailando unha muiñeira. Non como folclorismo, senón como reivindicación, xa que nese ambiente tivo a impresión de que “inda somos de segunda categoría”. Di que non achou lugar nun contexto que castigaba a súa identidade (“Eu non fun unha nena de bordadiños, delicada, doce. Eu era bruta, bestia, mico, marimacho… Chamáronme de todo”). Ademais, non lle permitían, di, andar en bicicleta, ir nadar ao río ou ir ás pasantías polas noites. “Aos rapaces si”, engade.

Atrás queda a idealización da vida rural. Aprecia a natureza e a tranquilidade (aínda que afirma que “agora xa non hai silencio”), mais bota en falta desde o seu regreso a independencia que atopou viaxando. E é que viviu no Brasil e en Valencia, do mesmo xeito que percorreu o mundo, comezando a súa viaxe en Suíza, onde ía a ver as conferencias de Krishnamurti, outros dos seu referentes.

Deixa unha resposta

O teu enderezo electrónico non se publicará